Yaşantınız boyunca beklenmeyen, sarsıcı ve travmatik olaylarla karşılaşma durumunuz her daim vardır. Bu tarz tecrübeler, ruhsal sağlığını üzerinde derin etkilere bırakabilir. Yaşanan travmatik bir olayın hemen sonrasında baş gösterebilen ve kişinin günlük hayatını ciddi oranda etkileyebilen durumlardan bir tanesi de akut stres bozukluğu olabilir. Bu bozukluk, kişinin travmanın şokunu atlatmaya çalıştığı erken süreçte gözlemlenen yoğun psikolojik ve fiziksel tepkileri kapsar. Peki, akut stres bozukluğu nedir ve hangi belirtilerle baş gösterir?
Akut Stres Bozukluğu Belirtileri Nelerdir?
Akut stres bozukluğu belirtileri, çoğunlukla travmatik olayın ardındaki ilk üç gün içerisinde başlar ve en çok bir ay süresince devam eder. Bu belirtiler kişiden kişiye farklılık gösterebilmekle beraber, genel olarak beş temel kategori altında toplanır;
İstemsiz Tekrar Yaşama Belirtileri:
- Travmatik olayın istemsiz, rahatsız edici ve tekrarlayıcı hatıralarının akla gelmesi.
- Olayla alakalı sık sık rahatsız edici kabuslar görmek.
- Travmatik olayı tekrar yaşıyormuş gibi hissetme. Bu esnada kişi çevresinden kopabilir.
- Travmatik olayı hatırlayan içsel ya da dışsal tetikleyicilere maruz kalındığı zaman yoğun psikolojik sıkıntı ya da bedensel tepkiler gösterme.
Olumsuz Duygudurum Belirtileri:
- Devamlı olarak olumlu duyguları tecrübe edememe.
- Genel bir tatminsizlik, umutsuzluk ve ilgi düşüklüğü.
Çözülme Belirtileri
- Gerçeklik algısında bozulma.
- Travmatik olayın önemli bir kısmını anımsayamama. Bu durum kafa travması ya da madde kullanımına bağlı olmamalıdır.
Kaçınma Belirtileri
- Travmatik olayla alakalı ya da olayı hatırlatan üzücü anılardan, düşüncelerden ya da duygulardan bilinçli bir biçimde kaçınma çabası.
- Travmatik olayla alakalı ya da olayı çağrıştıran dışsal anımsatıcılardan kaçınma çabası.
Uyarılmışlık Belirtileri
- Uyumakta zorluk çekme, huzursuz uyku.
- Kolay sinirlenme, öfke nöbetleri.
- Aşırı tetikte olma.
- Beklenmeyen seslere ya da durumlara karşı abartılı irkilme tepkisi verme.
- Konsantrasyon güçlüğü çekme.
- Riskli ya da kendine zarar verici davranışlarda bulunma.
Akut Stres Bozukluğu Nedenleri Nedir?
Akut stres bozukluğu nedenleri esas olarak kişinin travmatik bir olaya maruz kalması ya da tanık olması ile bağlantılıdır. Her bir kişi travmatik olaylara farklı tepkiler verebilir ve herkes akut stres bozukluğu geliştirmeyebilir. Fakat bazı unsurlar bu tehlikeyi artırabilir.
Travmatik olaylar şunları kapsayabilir:
- Direkt travmatik bir olaya maruz kalmak.
- Başkalarının başına gelen travmatik olaylara direkt olarak şahit olmak.
- Yakın bir aile üyesinin ya da yakın bir arkadaşının travmatik bir olaya maruz kaldığını öğrenmek.
- Travmatik olayın rahatsız edici detaylarına devam eden ya da aşırı bir şekilde maruz kalmak.
Risk unsurları içerisinde ise şunlar yer alır:
- Travmanın şiddeti ve süresi.
- Eskiden travmatik bir olay yaşamış olmak.
- Daha öncesinde mevcut ruhsal sağlık problemleri.
- Kadın cinsiyet.
- Sosyoekonomik düzeyin düşük olması.
- Yetersiz sosyal destek.
- Olay esnasında ya da sonrasında fazla korku, çaresizlik ya da dehşet hissetmez.
- Ailede psikiyatrik hastalık hikayesi.
Bu akut stres bozukluğu nedenleri ve tehlike unsurları, bir kişinin travmatik bir olayın ardından bu bozukluğu geliştirme olasılığını etkiler.
Akut Stres Bozukluğu Dsm 5 Tanı Kriterleri
Bir kişiye akut stres bozukluğu teşhisi konulabilmesi için Amerikan Psikiyatri Birliğinin Ruhsal Bozuklukların Tanısal ve İstatiksel El Kitabı’nın beşinci baskısında belirtilen unsurların karşılanması gerekir. Bu akut stres bozukluğu tanı kriterlerişunlardır:
Travmatik Olaya Şahit Olma: Kişinin gerçek ya da tehdit edici bir ölüm, ciddi yaralanma ya da cinsel şiddet olayını şu yollardan bir tanesiyle yaşamış olmak;
- Direkt bir travmatik olayı yaşamak.
- Başkalarının başına gelen travmatik olaya direkt maruz kalmak.
- Yakın bir aile üyesinin ya da yakın bir arkadaşının başına travmatik bir olayı geldiğini öğrenmek.
- Travmatik olayın rahatsız edici detaylarına tekrarlayan ya da aşırı bir şekilde maruz kalmak.
Belirtilerin Varlığı: Travmatik olayın ardından başlayan ya da kötüleşen, yeniden yaşantılama, negatif duygudurum, dissosiyasyon, kaçınma ve uyarılmış belirtilerinden herhangi birinden toplam dokuz tanesinin varlığı.
Süre: Bozukluğun süresi travmaya maruz kaldıktan sonra 3 gün ile 1 ay içerisindedir. Belirtiler çoğunlukla travmatik olaydan hemen sonra başlar, fakat tanı konulabilmesi adına en çok 3 gün sürmesi gerekir.
Fonksiyonellikte Bozulma: Bozukluk, klinik olarak belirgin bir sıkıntıya ya da sosyal mesleki ya da diğer önemli fonksiyonellik alanlarında bozulmaya sebep olur.
Akut Stres Bozukluğu Vaka Örneği
Akut stres bozukluğunun nasıl bir tablo oluşturacağını daha iyi anlamak adına kurgusal bir vaka örneğine bakalım:
Ayça Hanım, 36 yaşında bir inşaat mühendisidir. Üç hafta önce iş çıkışı evine giderken önemli bir trafik kazasına şahit olmuştur. Kazada ağır yaralananlar vardır ve Ayça Hanım, olayın bütün dehşetini yakından görmüştür. Olaydan sonraki günlerde Ayça Hanım’da belirgin farklılıklar gözlemlenmeye başlamıştır. Geceleri devamlı kazayla alakalı kabuslar görmekte, gündüzleri de aniden kazanın görüntüleri aklında canlanmaktadır. Bu anlarda yoğun bir korku ve çarpıntı yaşamaktadır. Kazanın olduğu yoldan geçmekten ve hatta araba kullanmaktan kaçınmaktadır.
Eskiden zevk aldığı aktivitelerden artık keyif almamakta, genel bir uyuşukluk ve etrafına karı duyarsızlık hali sergiler. Kendini devamlı diken üzerinde hissetmekte, en küçük bir seste irkilmekte ve uykuya dalmakta zorlanır. Konsantrasyonu bozulduğundan dolayı iş yerindeki performansı düşmüştür. Ailesi ve arkadaşları, onun bu durumundan korkmuştur. Ayşe Hanım’ın yaşadığı bu semptomlar, travmatik olaya maruz kaldıktan sonraki bir ay içerisinde ortaya çıkmış ve gündelik hayatını önemli oranda etkilemiştir. Bu tablo, tipik bir akut stres bozukluğu vakasını yansıtır.
TSSB Ve Akut Stres Bozukluğu Farkları Nelerdir?
Akut stres bozukluğu ile TSSB birbirine çok benzeyen iki rahatsızlıktır ve her ikisi de travmatik bir olaya verilen tepkilerdir. Fakat aralarında önemli farklar vardır. En temel farklardan bir tanesi belirtilerin süresidir. Belirtiler travmatik olayın ardındaki 3 gün ile 1 ay arasında devam eder. Belirtiler 1 aydan daha fazla sürer. Eğer ASB belirtileri 1 aydan sonra da devam ederse ya da ilk defa olaydan 1 ay sonrasında ortaya çıkarsa, teşhis TSSB olarak değişebilir.
DSM’nin eski versiyonlarında ASB teşhisi için gerçeklikten kopma ve yabancılaşma gibi daha ön plandayken, DSM-5 ile beraber her iki bozukluğun belirti kümeleri birbirine daha çok benzer. Şu anki temel ayrım ise süredir. Akur stres bozukluğu yaşayan kişilerin bir kısmı zaman içerisinde iyileşirken, önemli bir kısmı da TSSB geliştirebilir. Bundan dolayı ASB, TSSB için bir risk unsuru olarak kabul görür.
Akut Stres Bozukluğu Ne Kadar Sürer?
DSM-5’e göre ASB belirtileri travmatik bir olayın ardından en az 3 gün ya da en çok 1 ay sürer. Eğer bu belirtiler 1 aydan daha uzun bir süre devam ederse, durum artık ASB olarak değil TSSB olarak değerlendirilir. Bundan dolayı, belirtilerin süresini takip etmek ve bir ayı geçen durumlarda da yeniden bir uzman psikolog ya da psikyatra başvurmak önemlidir.
Akut Stres Bozukluğu Tedavisi
Akut stres bozukluğu yaşayan kişilerin erken süreçte profesyonel destek alması, belirtilerin şiddetini azaltmak ve TSSB gelişim durumunu düşürmek bakımından büyük önem arz eder. Akut stres bozukluğu tedavisi çoğunlukla psikoterapi odaklıdır. Fakat bazı zamanlarda ilaç tedavisi de destekleyici olarak kullanılır.
Eğer siz ya da bir yakınınız travmatik bir olayın ardından ASB belirtileri yaşıyorsanız, zaman kaybetmeden bir ruh sağlığı uzmanına başvurmanız önemlidir. Erken tanı, daha hızlı bir iyileşme süreci sağlayabilir ve durumun kronikleşmesini engelleyebilir. Bu konuda Doç. Dr. Barbaros Özdemir ile iletişim kanalları üzerinden, destek ve tedavi alternatifleri hakkında bilgi alabilirsiniz.
